Wiosna i jesień to czas, kiedy żerują najintensywniej. Przyciąga je ciepło, ruch powietrza oraz zapach potu. Szczególnie lubią miejsca, gdzie skóra jest cienka i dobrze ukrwiona, np. w pachwinach, za uszami lub w zgięciach kolan i łokci. Po każdym spacerze w lesie, parku czy na łące warto dokładnie sprawdzić całe ciało – swoje i bliskich. Szybkie usunięcie kleszcza zmniejsza ryzyko zakażenia przenoszonymi przez niego chorobami.

Kleszcze to stawonogi, należące do pajęczaków z podgromady roztoczy. Są bardzo odporne – wytrzymują długie okresy suszy (głodne dojrzałe osobniki są w stanie przetrwać w odrętwieniu nawet 800 dni!). Zimą zapadają w letarg, ale można „złapać” je nawet w lutym – wystarczy, że temperatura wzrośnie do + 7 stopni C, by przerwały hibernację.

Naturalnym środowiskiem kleszczy są wilgotne miejsca, w których występuje roślinność i gryzonie. Lubią dużą wilgotność powietrza i małe skoki temperatur w ciągu doby. Przebywają głównie wśród drzew liściastych, krzewów i na łąkach. Skupiają się wzdłuż dróg i ścieżek leśnych porośniętych trawiastą roślinnością. Coraz częściej można je spotkać w miastach: parkach, skwerach i przydomowych ogródkach.

Dlaczego kleszcze są groźne?

Ukłucia kleszczy często prowadzą do powstania zmian skórnych o charakterze alergicznym, ropnym, obrzękowym. Mogą one dawać różne objawy u ludzi, w zależności od wrażliwości układu odpornościowego. Kleszcze, poprzez ukłucie, mogą przenosić groźne choroby zakaźne. W Europie do takich chorób należą borelioza i kleszczowe zapalenia mózgu.

Borelioza – pierwsze objawy chorobowe mogą pojawić się po ok. 10-14 dniach od ukłucia. Typowym objawem są zmiany skórne w postaci pierścieniowatego rumienia wędrującego, który występuje u ok. 40-50 proc. chorych. Typowy rumień ma średnicę przekraczającą 5 cm. Początkowo ma on kształt koła o średnicy 1-1,5 cm, które się powiększa, blednie od środka i zanika. Rumień nie zawsze jest widoczny. Czasami jest mylony ze śladem po ugryzieniu, otarciem lub uczuleniem. Jeśli jednak wiemy, że w tym miejscu ukłuł nas kleszcz, wszelkie zmiany skórne powinny skłonić do szybkiej wizyty u lekarza. Na boreliozę nie ma szczepionki. Każde podejrzenie zakażenia należy skonsultować z lekarzem.

Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM) – do zakażenia wirusem kleszczowego zapalenia mózgu dochodzi w ciągu kilku pierwszych minut wysysania krwi przez kleszcza. Objawy występują po ok. 7-14 dniach od kontaktu z kleszczem. Mają charakter grypopodobny i trwają przez tydzień. Przebieg choroby może być ciężki, niekiedy może prowadzić do kalectwa, a nawet śmierci. Zdarza się jednak, że zakażenie przebiega bezobjawowo. Skutecznym sposobem zapobiegania KZM i jego następstwom są szczepienia ochronne. Można je rozpocząć w dowolnej porze roku, jednak najlepiej zrobić to zimą lub wiosną, aby po przyjęciu dwóch dawek szczepionki uodpornić się jeszcze przed sezonem.

Bezpieczne usuwanie kleszcza

Jeśli zauważysz na swoim ciele kleszcza:

• Przygotuj plastikową pęsetę i wodę utlenioną lub 40 proc. alkohol do dezynfekcji. Alternatywą dla pęsety są miniaturowe pompki ssące, plastikowe „kleszczołapki” dostępne w aptekach, lassa (wykonane np. z nici). Uwaga – metalowa pęseta może okazać się zbyt ostra i uciąć kleszcza, zamiast go złapać.
• Chwyć kleszcza tuż przy skórze i zdecydowanym ruchem pociągnij ku górze.
• Dokładnie umyj ręce i zdezynfekuj miejsce ukłucia.
• Obserwuj miejsce po ukłuciu. Jeśli wystąpi niepokojąca zmiana, skonsultuj się z lekarzem.

Kleszcza nie wolno wykręcać, ściskać ani natłuszczać żadną substancją. W ten sposób można spowodować zatkanie tchawek (narządu wymiany gazowej) kleszcza, a następnie jego wymioty, które przyśpieszają przedostanie się bakterii i wirusów do ciała ukłutego. Jeśli nie jesteś pewny, czy będziesz umiał właściwie usunąć kleszcza, zgłoś się do najbliższego punktu medycznego lub lekarza.

Jak żerują kleszcze

Wzmożona aktywność kleszczy spowodowana jest wzrostem temperatury. Nimfy, samice i samce są głównie aktywne od marca do października/ listopada (sezon jest krótszy na wyżynach i w górach), larwy wykazują najwyższą aktywność od kwietnia/maja do października. Dorosłe samice przed pobraniem pokarmu mierzą ok. 3-4 mm, napite krwią – do 1 cm. Dorosłe samce mierzą do 3,5 mm. Nimfy przed pobraniem pokarmu – ok. 1,5 mm a larwy ok. 1 mm.

Kleszcz podczas zagłębiania się w skórę żywiciela wydziela dużą ilość szybko twardniejącej śliny, która tworzy rurkowatą pochewkę wokół narządów gębowych, trwale mocując je w skórze. Podczas żerowania wydziela drugi typ śliny, która wywołuje rozpad tkanek żywiciela i zapobiega krzepnięciu krwi. Wstrzykiwana ślina może zawierać chorobotwórcze bakterie i wirusy. Kleszcz żerując pochłania krew, limfę i rozpuszczone tkanki żywiciela.

Kleszcze poszukują żywicieli najintensywniej wiosną i jesienią. Mimo że są ślepe, świetnie radzą sobie podczas polowania. Żerują na ogół rano i popołudniu. W upały jest ich mniej, ukrywają się. Naturalni wrogowie kleszczy to mrówki, chrząszcze, ropuchy, ryjówki, myszy, szczury, ptaki, larwy motyli, roztocza.