Większość skontrolowanych gmin nie wie nawet, ilu mieszkańców jest narażonych na wykluczenie, nie diagnozuje też ich potrzeb. Seniorzy otrzymują pomoc najczęściej dopiero wtedy, gdy sami się po nią zgłoszą. Mimo postępującego starzenia się społeczeństwa tylko 9 z 19 skontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do seniorów, a w ponad 12 proc. gmin wiejskich i miejsko-wiejskich w Polsce seniorzy nie mieli dostępu nawet do podstawowych usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania.

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała właśnie najnowszy raport dotyczący opieki nad seniorami. Wnioski z tej kontroli to przykra lektura. Oprócz wymienionych już nieprawidłowości, były też m.in.: nieprecyzyjne dokumentowanie usług opiekuńczych, brak formalnego monitoringu jakości wsparcia, opóźnienia w finansowaniu programów rządowych powodujące przerwy w świadczeniu opieki oraz przypadki niezatrudniania wymaganych specjalistów.

Rosnąca skala problemu

Polskie społeczeństwo starzeje się w szybkim tempie – zwraca uwagę NIK, przytaczając dane: udział osób starszych w populacji wzrósł z ok. 17 proc. w 2005 r. do ponad 26 proc. w roku 2024, a według prognoz do 2060 r. seniorzy będą stanowić ponad 38 proc. mieszkańców kraju. Wraz z wiekiem rośnie zapotrzebowanie na pomoc – po 80. roku życia znacząco wzrasta zależność od wsparcia innych, a wśród osób powyżej 90 lat większość potrzebuje pomocy.

Szczególnie trudna sytuacja jest na obszarach wiejskich, gdzie proces starzenia się mieszkańców przebiega szybciej, a migracja młodych ludzi powoduje, że więcej osób starszych mieszka samotnie – podkreśla NIK i raportuje: mimo ustawowego obowiązku wiele gmin nie zapewnia wszystkich form wsparcia – usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych czy usług sąsiedzkich.

Kontrolę dotyczącą opieki nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich NIK rozpoczęła w 2025 r. Kontrolowano pięć form opieki: usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania w formie usług sąsiedzkich, usługi asystencji osobistej realizowane na podstawie programu „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami” oraz wsparcie w Dziennych Domach i Klubach Senior+.

Co wynika z kontroli?

Brak polityki senioralnej. Mimo postępującego starzenia się społeczeństwa tylko 9 z 19 skontrolowanych gmin posiadało odrębne programy skierowane do seniorów. W pozostałych kwestie osób starszych były częścią ogólnych strategii rozwiązywania problemów społecznych. Chociaż przed opracowaniem tych dokumentów urzędnicy przeprowadzali diagnozy społeczne, nie obejmowały one prognoz liczby seniorów wymagających wsparcia ani systematycznej analizy ich potrzeb.

Brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych sprawił, że ośrodki pomocy społecznej koncentrowały się głównie na seniorach już objętych pomocą. Nie identyfikowano i nie monitorowano sytuacji osób starszych pozostających poza rejestrami, zwłaszcza mieszkających samotnie, które mogą przecież w przyszłości wymagać wsparcia. Ośrodki nie analizowały też sytuacji seniorów mieszkających na wyższych piętrach budynków bez wind.

W żadnej z kontrolowanych jednostek nie opracowano systemu identyfikacji samotnych osób starszych ani nie prowadzono odrębnej bazy danych dotyczącej ich sytuacji. Osoby potrzebujące pomocy, mogą jej nie uzyskać, bo ośrodki reagują dopiero wtedy, gdy senior zostanie zgłoszony im przez rodzinę, sąsiada, policję, placówkę służby zdrowia, pogotowie lub zgłosi się sam.

NIK wnioskuje o podjęcie działań

W efekcie kontroli, Najwyższa Izba Kontroli skierowała do Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, a także Szefa Kancelarii Prezesa Rady Ministrów wnioski o podjęcie działań zmierzających do upowszechniania dobrych praktyk odnoszących się do zakresu i sposobu wykonywania usług opiekuńczych oraz kwalifikacji osób je wykonujących. Izba postuluje też ustalenie zasad gwarantujących trwałość Dziennych Domów i Klubów Senior+.

NIK zwraca uwagę, że opieka w miejscu zamieszkania to najbardziej oczekiwana przez osoby starsze forma pomocy, a jej organizowanie i realizowanie jest obowiązkiem gminy. Dlatego wnioskuje o podjęcie przez gminy stałych działań ukierunkowanych na rozpoznawanie sytuacji osób starszych i podejmowanie działań w celu objęcia pomocą osób, które tej pomocy potrzebują.